“مرگ بر آمریکا” و “مرگ بر اسرائیل” دو شعاری هستند که بیش از ۴۷ سال است در ایران سر داده میشوند و همچنان نیز ادامه دارند. پس از سقوط حکومت شاهنشاهی در ایران و تسخیر سفارت آمریکا در تهران توسط انقلابیون، روابط ایران و آمریکا وارد مرحلهای از دشمنی و تنش بیسابقه شد؛ تا جایی که دو کشور برای حل اختلافات خود حاضر نبودند حتی بر سر یک میز بنشینند و مذاکره کنند. از طرفی هم آمریکا همیشه با نگاهی توهین آمیز به ایران میدید و این مسئله هنوز هم مصداق عینی دارد.
با این حال، با وجود تاریخچه طولانی خصومت میان تهران و واشنگتن، در مقاطع مختلف توافقاتی، هرچند محدود، میان دو طرف به دست آمده است؛ از توافقنامه الجزایر گرفته تا آخرین توافقی که بهصورت رسمی از سوی هر دو طرف اعلام شده است.
اکنون این پرسش مطرح میشود که این توافق چه تأثیری بر آینده خاورمیانه خواهد گذاشت؟ آیا ایران توانسته است جایگاه خود را بهعنوان یکی از قدرتهای تأثیرگذار منطقه تثبیت کند، یا آمریکا همچنان نقش برتر و نفوذ گسترده خود را در خاورمیانه حفظ خواهد کرد؟ و در نهایت، آیا این توافق را باید یک برد برای ایران، یک پیروزی برای آمریکا، یا نوعی تساوی سیاسی میان دو طرف دانست؟
جنگ رسانهای و تلاش برای راضی نگه داشتن افکار عمومی، از ویژگیهای رایج سیاست در بسیاری از کشورهاست. دولتها همواره تمایل دارند برخی واقعیتها را که انتشار آنها را به صلاح نمیدانند، از افکار عمومی پنهان نگه دارند. آنچه از مفاد این تفاهمنامه برمیآید، این است که آمریکا بیش از هر کشور دیگری، از جمله ایران، به این توافق نیاز داشته است. زیرا، ذخایر نفتی متحدان آمریکا در شرایطی قرار داشت که ادامه بحران میتوانست پیامدهای جدی برای آنان به همراه داشته باشد، در کنار آن منطقهی خاورمیانه همیشه در دل بحران بوده و آمریکا با توجه به منافعی که در این منطقه دارد، خواهان بیرون رفت از جنگ با ایران بود.
در مقابل، ایران نیز تحت فشار شدید اقتصادی قرار داشت. محاصره دریایی ایالات متحده، محدود شدن دسترسی به بازارهای منطقهای، کاهش صادرات و واردات و همچنین شرایط ناشی از تنشهای نظامی، اقتصاد ایران را با مشکلات جدی مواجه کرده بود. از این رو، امضای این تفاهمنامه میتواند بهعنوان عاملی برای کاهش بخشی از فشارهای اقتصادی و ایجاد فرصتهای تازه برای اقتصاد ایران تلقی شود.
به نظر میرسد این تفاهمنامه نه یک پیروزی مطلق برای ایران و نه یک موفقیت کامل برای آمریکا باشد. هر دو کشور در شرایطی قرار داشتند که ادامه تنش هزینههای سیاسی، اقتصادی و امنیتی سنگینی بر آنها تحمیل میکرد. از این رو، توافق را میتوان بیش از آنکه نشانه شکست یا پیروزی یک طرف باشد، نتیجه نیاز متقابل دو کشور به مدیریت بحران و کاهش هزینههای رویارویی دانست.
مرتضی پایا حسنی
