در جهانی که هر رویداد در چند ثانیه به خبر تبدیل میشود، رسانه دیگر تنها ابزار اطلاعرسانی نیست؛ بلکه به بخشی از زندگی روزمره انسانها بدل شده است. تصویری که فردی را در حال فرار از خشونت نشان میدهد، در حالیکه در قاب یک رسانه گرفتار شده، پرسشی عمیق و نگرانکننده را مطرح میکند: آیا رسانه امروز تنها روایتگر حقیقت است یا خود به بخشی از چرخه خشونت تبدیل شده است؟
این تصویر نماد دنیایی است که در آن درد انسانها گاهی پیش از آنکه درمان شود، ثبت، منتشر و مصرف میشود. قربانی هنوز در حال فرار است، اما رسانه پیش از رسیدن کمک، او را به «خبر» تبدیل کرده است. در چنین شرایطی، مرز میان اطلاعرسانی و بهرهبرداری از رنج انسانها بسیار باریک میشود.
رسانهها بدون شک نقش مهمی در آگاهیدهی دارند. بسیاری از جنایتها، جنگها و بحرانهای انسانی اگر پوشش رسانهای نمیشدند، شاید هرگز دیده نمیشدند و جهان نسبت به آنها واکنش نشان نمیداد. تصاویر جنگ، مهاجرت، گرسنگی و سرکوب بارها افکار عمومی را تکان داده و دولتها و نهادهای بینالمللی را مجبور به واکنش کرده است. اما پرسش اساسی این است که آیا هر نوع نمایش رنج، آگاهی میآفریند؟
امروزه رقابت شدید میان رسانهها و شبکههای اجتماعی باعث شده است که سرعت، جای عمق را بگیرد و جذب مخاطب، گاهی مهمتر از حفظ کرامت انسانی شود. در بسیاری موارد، تصاویر دردناک و خشونتبار نه برای فهم بهتر حقیقت، بلکه برای جلب توجه بیشتر منتشر میشوند. انسان رنجدیده، آرامآرام به یک «سوژه خبری» تبدیل میشود؛ سوژهای که باید دیده شود، بازنشر شود و برای رسانه بازدید و واکنش تولید کند.
شبکههای اجتماعی این وضعیت را پیچیدهتر کردهاند. اکنون هر فردی با یک تلفن همراه میتواند رسانه باشد. بسیاری از صحنههای تلخ، پیش از آنکه امدادی به قربانی برسد، فیلمبرداری و منتشر میشوند. گاهی انسانها به جای کمککردن، تنها نظارهگر میشوند. انگار ثبتکردن حادثه مهمتر از جلوگیری از آن شده است.
تکرار مداوم تصاویر خشونت نیز پیامد خطرناک دیگری دارد: عادیشدن خشونت. وقتی مردم هر روز با تصاویر جنگ، قتل، انفجار و رنج مواجه میشوند، حساسیت انسانی بهتدریج کاهش مییابد. فاجعه دیگر تکاندهنده نیست؛ به بخشی از جریان عادی خبرها تبدیل میشود. این همان خطری است که تصویر بهگونهای نمادین هشدار میدهد؛ انسانی که در قاب رسانه گرفتار شده، شاید دیگر نه یک انسان، بلکه تنها یک تصویر برای مصرف مخاطب باشد.
البته مشکل در اصلِ پوشش رسانهای نیست؛ بلکه در شیوه روایت است. رسانه مسئولیت دارد حقیقت را نشان دهد، اما همزمان باید کرامت انسانها را نیز حفظ کند. خبرنگاری تنها ثبت وقایع نیست؛ نوعی مسئولیت اخلاقی و انسانی نیز هست. رسانهای که درد انسان را فقط به نمایش تبدیل کند، آرامآرام اعتماد و رسالت انسانی خود را از دست میدهد.
رسانه میتواند صدای قربانیان باشد، میتواند مانع فراموششدن حقیقت شود و میتواند جهان را نسبت به بیعدالتی بیدار کند؛ اما تنها زمانی که انسانیت را قربانی هیجان، رقابت و بازدید نکند.
در پایان، این تصویر یادآور یک حقیقت تلخ است: اگر رسانه فقط تماشاگر باشد و میان دوربین و انسان فاصلهای اخلاقی ایجاد نشود، ممکن است روزی خودِ انسانیت در قاب خبر دفن شود. رسانه زمانی ارزش واقعی دارد که نهتنها حقیقت را روایت کند، بلکه از کرامت و درد انسان نیز محافظت نماید.
صمیم فروغ فیضی
