
تحول مفهومی مهاجرت؛ تغییرات معنایی، گفتمانی و نظری
نویسنده ؛ شکیب احمد نظری
چکیده
مقاله حاضر به بررسی تحول مفهومی مهاجرت در سطوح معنایی، گفتمانی و نظری میپردازد که با استفاده از روش های تحلیل گفتمان و رهیافتهای میان رشتهای چون جامعه شناسی، علوم سیاسی، روابط بین الملل، انسانشناسی و اقتصاد این پژوهش نشان می دهد که چگونه برداشتها از مهاجرت تحت تاثیر تحولات تاریخی، گفتمانهای سیاسی و چارجوبهای نظری تغییر کردهاست.
در این مقاله به بررسی سیر تکاملی و دگرگونیهای معنایی، گفتمانی و نظری مفهوم مهاجرت در بسترهای تاریخی، اجتماعی و سیاسی پرداخته میشود تا باشد تحول این مفهوم به گونه ساده تحلیل گردد.
با این وجود مهاجرت به عنوان یکی از پدیدههای اجتماعی دیرینه، در طول تاریخ دچار تحول مفهومی شدهاست. در گذشته، مهاجرت عمدتاً به صورت جابجاییهای قومی، کوچهای قبیلهای یا تبعیدهای سیاسی انجام میشد،اما با ورود به عصر مدرن و سپس جهانیشدن، ابعاد پیچیدهتری به خود گرفت. این پژوهش با هدف بررسی سیر تحول معنایی و نظری مهاجرت و تحلیل گفتمانهای غالب برآن، به بررسی سه دوره تاریخی مهاجرت (پیشامدرن، مدرن، و جهانیشدن) پرداخته و گفتمانهای متنوع چون (امنیتی، حقوق بشری، اقتصادی و فرهنگی) را در این زمینه تحلیل میکند.
در نهایت، نظریههای کلاسیک، نوین و انتقادی را بر مفهوم مهاجرت مورد بررسی قرار میدهد.
مقدمه
پدیده مهاجرت همواره بخشی از تجربه انسانی است. انسانها به دلایلمختلف از جمله شرایط اقلیمی، جستجوی فرصتهای اقتصادی، جنگ، تبعیض یا به دنبال آیندهای بهتر، زادگاه خود را ترک کردهاند. معنا و مفهوم مهاجرت در طول زمان دستخوش تغییراتی شدهاست. در دنیای نوین، مهاجرت نه تنها یک مسأله انسانی بل به موضوع سیاسی، امنیتی، اقتصادی و فرهنگی تبدیل شده. در این مقاله کوشیده شدهاست تا با نگاهی تاریخی و گفتمانی، سیر تحول معنایی و نظری مهاجرت را بررسی کنیم.
همچنان به نقل از مقاله استفمن کاسلز با عنوان درک مهاجرت جهانی از منظر تحول اجتماعی که نقطه شروع، بررسی این تصور غالب است که مهاجرت به عنوان یک مشکل دیده میشود. سپس موانع کلیدی پیشرفت نظری در مطالعات مهاجرت مورد بحث قرار گرفته است که یک نظریه کلی مهاجرت نه ممکن است و نه مطلوب، اما میتوان با بازتعریف پژوهشهای مهاجرت در چارچوب درک گستردهتری از جامعه معاصر و پیوند آن با نظریههای عمومیتر تحول اجتماعی، پیشرفت چشمگیری داشت.
کاسلز در ادامه مهاجرت را به عنوان بخش طبیعی از تحول اجتماعی بیان میدارد نه اینکه یک مشکل که نیاز به حل داشتهباشد، وی انتقاد از مهاجرت غیر طبیعی را نادیده میگیرد و مهاجرت را همواره بخشی از پاسخ انسانها به تغییرات اقتصادی، سیاسی و زیست محیطی میداند. (1)
با این وجود میتوان گفت که مهاجرت برعلاوه اینکه انتخاب باشد، یک پدیده متاثر یافته از شرایط زیست-محیطی است. عوامل متأثر کننده مسبب اصلی مهاجرت در زمان های مختلف بودهاست.
بیان مسأله
مهاجرت به عنوان یک پدیده اجتماعی پیچیده، در طول تاریخ معناهای متفاوتی به خود گرفتهاست. روی این دلیل مهاجرت در عصر جهانیشدن به پدیدهای چندبُعدی تبدیل شدهاست در حالیکه در گذشته مهاجرت بیشتر به عنوان جابجایی فیزیکی افراد بین دو مکان جغرافیایی تلقی میشد، امروزه با ورود مفاهیمی چون مهاجرت نخبگان، پناهندگی اقلیمی و مهاجرت دیجیتال، با دگرگونی در درک و تفسیر این پدیده مواجه هستیم. افزون برآن، گفتمانهای مختلف درباره مهاجرت از گفتمان امنیتی تا گفتمان حقوق بشری، بر سیاستگذاریها و برداشت عمومی از مهاجران تأثیر گذشتهاست.
مهاجرت پدیدهای جدید نیست. نیاز به فرار از درگیری و آزار یا تمایل به یافتن فرصتهای بهتر همواره انسانها را به جابجایی واداشته است. بااینحال، از سال ۱۹۴۵ به بعد، مهاجرت بهطور فزایندهای ماهیتی جهانی یافته و تمامی مناطق جهان را دربرگرفته است. پیشرفتهای فناوری، جابجایی بین کشورها را آسانتر کرده و بسیاری از دولتها شاهد افزایش درصد جمعیت متولدشده در خارج از مرزهای خود بودهاند. از آنجا که جوامع بهطور فزایندهای در حال متنوعشدن هستند و شمار افرادی که به بیش از یک کشور وفادارند افزایش یافتهاست و از سوی دیگر دولتها تلاش میکنند کنترل جریانهای مهاجرتی را در مرزهای خود حفظ کنند، مسائل مربوط به مهاجرت و تأثیر آن بر حاکمیت ملی، اهمیت سیاسی بیشتری یافتهاند. (2)
در همین حال مهاجرت در عصر جهانیشدن به پدیدهای پیچیده و چندوجهی تبدیل شده که فراتر از جابجای ساده مکانی عنوان میشود. امروزه اشکال نوین چون مهاجرت نخبگان، فراز مغزها و پناهدگی اقلیمی همان تعریف سنتی مهاجرت را دگرگون ساخته است.
سوالات اصلی و فرعی
سوالات اصلی:
سوالات فرعی:
فرضیه
اهمیت موضوع
با توجه به افزایش جریانهای مهاجرت در سطح جهان و تنوع آن، شناخت ابعاد مختلف مهاجرت، تحول مفهومی آن و گفتمانهای موجود پیرامون این پدیده اهمیت ویژهای برای سیاستگذاران، دانشگاهیان و سازمانهای بینالمللی دارد. در این مقاله تلاش میشود تا با تبیین این ابعاد، درک جامعتری از مهاجرت در دنیای معاصر ارایه کرد.
همچنان تحول مفهومی مهاجرت تا بٌعد تبعید را به بررسی گرفتهایم تا باشد در این خصوص در تحقیقهای بعدی ممد واقع شود و شایان ذکراست که پدیده مفهومی مهاجرت، ممکن است در سالایان پیش رو، دچار تحولات بیشتر گردد و روی این مسأله نیاز بیشتر بر تحقیق محسوس است.
هدف مقاله
بررسی تغییرات مفهومی مهاجرت در سطوح معنایی، گفتمانی و نظری و تحلیل تحول معنایی مهاجرت در دوره های مختلف تاریخی، بررسی گفتمانهای غالب بر پدیده مهاجرت، تببین دیدگاههای نظریهپردزان در حوزه مهاجرت و بررسی تأثیر جهانیشدن و تغییرات اقلیمی بر مهاجرت هدف مقاله حاضر می باشد.
کلید واژه ها
روششناسی
روش تحقیق این مقاله کیفی بوده و از روش تحلیل گفتمانی برای بررسی گفتمانهای مربوط به مهاجرت بهره گرفتهشدهاست. همچنین، از تحلیل نظری برای بررسی دیدگاههای مختلف مهاجرت استفاده شدهاست. دادهها عمدتاً از منابع کتابخانهای، مقالات علمی و اسناد بینالمللی در منابع باز استخراج شدهاند.
ساختار تحقیق:
فصل نخست؛ مهاجرت، پدیده تغییر مفهوم یافته
مهاجر در فرهنگ فارسی عمید به عنوان هجرت کننده، کسی که از شهر یا وطن خود به شهر یا کشور دیگر برود و در آنجا سکنی گزیند، گفته شدهاست و پدیده مهاجرت نیز به عنوان جائیبجای دیگر رفتن و در آنجا منزل کردن، دوریکردن از شهر و دیار خود عنوان شدهاست. (3) این البته تعریف سنتی مفهوم مهاجر و مهاجرت است از دید فرهنگ فارسی است، اما این تعریف در سالیان متمادی دچار تحول شدهاست.
با این حال، نشانهای اندک دیده میشود که این روندها تأثیر محسوسی بر رویکردهای مسلط در مطالعات مهاجرت داشته باشند. قطعاً در اروپا، تأکید اصلی همچنان بر هزینهها و منافع مهاجرت برای جوامع پذیرنده و مسائل مربوط به کنترل مهاجرت (یا به عبارت دیگر، مدیریت مهاجرت) است. یکی از نمودهای این مسئله، بازگشت توجه به نظریههای همگونسازی است. در دهههای ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰، بسیاری از کشورها از رویکردهای همگونسازانه نسبت به مهاجران و اقلیتها فاصله گرفتهبودند. اما روند حرکت به سوی چندفرهنگیگرایی یا کثرتگرایی در دهه ۱۹۹۰ متوقف شد، آنهم در مواجهه با ادعاهای سیاسی و رسانهای درباره تهدیدات فرضی برای هویت ملی و امنیت ناشی از مهاجران (به ویژه مسلمانان) که به ادعای آنها از ادغام در جامعه سر باز میزنند و به «زندگی موازی» ادامه میدهند. (4)
هرچند این تحول مفهوم سنتی ماهیت پایهای پدیده مهاجرت را نشان میدهد، اما در گذر زمان تحولات مفهومی چشمگیری داشته است. امروزه شواهد اندکی حاکی از تأثیرگذاری این تحولات بر پارادایمهای مسلط در مطالعات مهاجرت وجود دارد که نیاز بیشتر بر واکاوی اندیشمندان صاحبنظر دارد.
مهاجرت در دوران پیشامدرن
در دوران پیشامدرن زمامداران با جابجایی قومی و مهاجرتهای اجباری چون مهاجرت قبیلهای و تبعیدهای سیاسی خواستار تحول در ساختار نفوسی اداره حکومتشان بودند و تنها راه بدیل برای کنترول حفظ مشروعیت داخلی خودرا مهاجرتهای بزور میدانستند.
اگرچه جابجایی انسانها در طول مرزها از دیرباز بر شکلگیری دولتها و جوامع تأثیرگذار بوده، آنچه در سالهای اخیر متمایز شده، گستره جهانی این پدیده، محوریت آن در سیاستهای داخلی و بینالمللی، و پیامدهای عظیم اقتصادی و اجتماعی آناست. فرآیندهای مهاجرت ممکن است چنان ریشه بدوانند و در برابر کنتٌرل دولتی مقاومت کنند که اشکال جدیدی از سازماندهی سیاسی پدید آیند. این امر لزوماً به معنای ناپدید شدن دولتهای ملی نیست؛ در واقع چنین چشماندازی بسیار دور از ذهن به نظر میرسد. با اینحال، اشکال نوین وابستگی متقابل، جامعه فراملی و همکاریهای دوجانبه و منطقهای به سرعت در حال دگرگونسازی زندگی میلیونها انسان و درهمتنیدن تقدیر دولتها و جوامع با یکدیگر هستند. (5)
افزایش شمار شهروندان دو تابعیتی در بسیاری از جوامع، نویدبخش آیندهای جدید است. به عنوان مثال در سال ۱۹۹۶، مکزیک آماده میشد تا قانون اساسی خود را تغییر دهد تا به شهروندان مکزیکی مقیم خارج از کشور اجازه دهد رأی غیابی دهند و بدون از دست دادن حقوق مکزیکیشان، تابعیت کشور دیگری را نیز کسب کنند (نیویورک تایمز، ۱۰ دسامبر ۱۹۹۶). از حدود ۶.۳ میلیون مکزیکی مقیم آمریکا، نیمی از آنها به طور قانونی اقامت داشته و واجد شرایط اخذ تابعیت امریکا بودند. از میان بیش از ۶۰۰هزار مکزیکی که در دهه ۱۹۷۰ به عنوان مهاجر وارد امریکا شده بودند، تنها ۱۹ درصد تا پایان سال مالی ۱۹۹۴ تابعیت امریکا را دریافت کرده بودند (وزارت دادگستری آمریکا، ۱۹۹۴: ۱۳۴). با این تغییر قانون اساسی، مکزیک عملاً شهروندان خود در آمریکا را تشویق میکرد تا تابعیت آمریکا را بگیرند و در عرصه سیاسی این کشور مشارکت کنند. از سوی دیگر، این تغییر باعث تقویت نقش مهاجران مکزیکی در سیاست داخلی مکزیک نیز میشد. (6)
البته مهاجرت در دوران پیشامدرن به گونهای متفاوت از آنچه که امروز میشناسیم در جریان بودهاست که در آن دوره دارای شرایط خاص خودش بود ، مهاجرتهای قومی و قبلیهای که افراد به دلیل شرایط جنگی، خشکسالی، قطحی یا فشارهای داخلی برای حفظ بقای خود به مکانهای دیگری کوچ میکردند.
مهاجرتهای بزرگ در تاریخ اروپا چون مهاجرت «هونها» یا «گوتها» که به دنبال فشارهای مختلف از جمله جنگها و شرایط ناپایدار در سرزمین شان مجبور به پذیرش مهاجرت شدند. (7)
یکی دیگر از اشکال مهاجرت در این دوره، مهاجرتهای اجباری یا تبعید بود که حکام و پادشاهان معمولاً افراد را به دلایل سیاسی، مذهبی، یا اجتماعی از سرزمین تبعید می کردند که این تبعیدها به اشکال مختلف چون فردی و گروهی می انجامید. چون میتوان از تبعید یهودیان در 586-587 و 598-598 قبل از میلاد به بابل در پی فتح مملکت یهودا اشاره کرد. (8)
در کنار مهاجرتهای اجباری میتوان از مهاجرتهای تجاری با وصف اینکه در آن زمان مرزهای کشورها هنوز به صورت امروزی وجود نداشت یاد کرد و مهاجرتهای مذهبی و مهاجرتها به دلیل جنگها، شرایط اقتصادی و اجتماعی در سرزمینها عنوان کرد. برعلاوه این موارد میشود به موضوعات زیست محیطی آنها نیز اشاره کرده که افراد به منظور بقا نیاز داشتند تا در آن زمان از یک موقعیت جغرافیایی به موقعیت دیگری نقلمکان کنند یا هم همان مهاجرت امروزی را به پیش گیرند.
در دوران پیشامدرن، مهاجرتها بیشتر به صورتهای مختلف انجام مییافت و انگیزههای مختلف پشت این مهاجرتها بود که این نوع مهاجرتها با مهاجرتهای فردی و سازمان یافته دوران مدرن کاملاً تفاوت دارد.
مهاجرت در عصر مدرن
مفهوم مهاجرت در عصر مدرن دگرگونیهای اساسی را تجربه کردهاست، یکی از تحولات کلیدی در این دوران شکلگیری دولت–ملتها و کنترول مرزها میباشد که در ماهیت مهاجرت تأثیر بیشتر گذاشتهاست. این تغییرات نه تنها باعث پیچیدگی بیشتر پدیده مهاجرت شد بل باعث گردید تا مهاجرت به مسأله سیاسی و امنیتی مبدل شود و با ظهور دولت–ملت ها در قرنهای 17 و 18 و به رسمیت یافتن مفهوم حاکمیت ملی، مرزهای سیاسی به صورت جدی به وجود آمد.
“در طول قرن نوزدهم، و بهویژه در نیمه آخر آن، انقلاب زبانشناسی و لغتنامهنویسی و ظهور جنبشهای ملیگرای داخلی اروپا، که خود محصولاتی بودند نه تنها از سرمایهداری بلکه از بزرگمنشی دولتهای دودماندار، مشکلات فرهنگی و در نتیجه سیاسی فزایندهای برای بسیاری از دودمانها به وجود آوردند. زیرا، همانطور که دیدیم، مشروعیت بنیادی اکثر این دودمانها هیچ ارتباطی با ملتگرایی نداشت. خاندان رومانوف برتری بر تاتارها و لتها، آلمانیها و ارمنیها، روسها و فنلاندیها داشتند. خاندان هابسبورگ بر سر مغهای مجار و کروات، اسلواکیها و ایتالیاییها، اوکراینیها و آلمانیهای اتریش قرار داشتند. خاندان هانوفر بر بنگالیها و کوبکیها، همچنین اسکاتها و ایرلندیها، انگلیسیها و ویلزها حاکمیت داشتند. همچنین، در قاره اروپا، اعضای همان خانوادههای دودماندار غالباً در کشورهای مختلف، گاهی رقیب، حکومت میکردند.“ (9)
دیده میشود که پدیده مهاجرت در اروپا سبب دگرگونی فرهنگی در آن قاره شدهاست. مجاورت و انتقال از یک نقطه به نقطه دیگر در دستور کار افراد بود و بحث مهاجرت نیز در کشورهای اروپایی به منظور رهایی از گروههای رقیب در دستور کار مردم قرارداشت.
با این وجود، کلید قرار دادن «ناسیونالیسم رسمی» ترکیب ارادی ملت وامپراتوری دودماندار این است که به یاد داشته باشیم که این ناسیونالیسمهاپس از آن و در واکنش به جنبشهای ملی مردمی که از دهه ۱۸۲۰ در اروپا گسترش یافته بودند، توسعه یافتند. اگر این ناسیونالیسمها بر تاریخچههای آمریکایی و فرانسوی مدلسازی شده بودند، اکنون به نوبه خود به صورت مدولار درآمدند. تنها تفاوت این بود که نیاز بود نوعی تردستی مبتکرانه انجام شود تا امپراتوری بتواند در لباس ملی ظاهر جذابی داشته باشد. (10)
با وصف این مسأیل، مهاجرت در دوران مدرن نه تنها یک پدیده اجتماعی و اقتصادی تبدیل شده بل به تدریج به یک موضوع عمده سیاسی و امنیتی نیز بر خود گرفتهاست که با گسترش تروریسم بینالمللی، جنگها و تهدیدات امنیتی در اواخر قرن بیستم و بیست و یکم بسیاری از دولتها مهاجران را به عنوان یک تهدید امنیتی نگاه کردهاند.
در همینحال، پس از کشته شدن یک مامور پولیس و زخمی شدن چندین نفر دیگر در یک حمله مهاجم افغان در شهر مانهایم آلمان، نانسی فزر، وزیر کشور آلمان، روز سهشنبه، چهارم جون 2025، به خبرنگاران آن کشور گفت که «برای من واضح است افرادی که تهدیدی بالقوه برای امنیت آلمان هستند باید بهسرعت اخراج شوند و این شامل برگرداندن آنها به افغانستان و سوریه هم میشود.» (11)
روی این مسأله، برچسبهای امنیتی به ویژه از کشورهای عقب مانده مانند مهاجرت غیرقانونی، تروریسم یا پناهنده همواره همراه است که این منجر به تقویت سیاستهای امنیتی شدیدتر و نظارت بیشتر بر مرزها شدهاست. کشورها با تغییر مفهوم مهاجرت به عنوان پدیده مخل امنیت نگاه میکنند.
همچنان مهاجرت به مرور زمان به یک ابزار سیاسی بدل شد و بسیاری از کشورهای مهاجرپذیر به مهاجرت به دید اقتصادی و سیاسی نگاه میکنند به طوری که این کشورها میخواهند نیروی کار ماهر را از بیرون جذب کنند و از میان پناهندگان و مهاجران بر تقویت اقتصادی کشور شان نایل آیند.
اخیرن ایلان ماسک، مالک شرکت سپیس اکس و متحد دونالد ترامپ (2025)، رییس جمهور امریکا با انتشار پیامی در شبکه اجتماعی ایکس (تویتر) از ادامه صدور ویزای H-1B که به شرکتها اجازه میدهد کارگران خارجی ماهر را به ایالات متحده، اعلام حمایت کرد. او با یادآوری این که شرکتهای بنیانگذاریشده توسط او همچون اسپیسایکس و تسلا و نیز صدها شرکت دیگر در آمریکا به مدد ورود نیروی کار متخصص تحت شمول ویزای H-1B موفق شدهاند، متعهد شد که برای حفظ این ویزا مبارزه کند. (12)
در دوران مدرن و با شکل گیری دولت–ملتها و کنترول مرزها، مهاجرت دیگر یک پدیده طبیعی و انسانی نیست، بل یک موضوع پیچیده و چند بٌعدی سیاسی و امنیتی مبدل شده که این تحول به ویژه با گسترش تهدیدات امنیتی و گسترش اقتصادی در جهان شدت گرفتهاست. با این حال، مهاجرت میتواند فرصتی برای توسعه اقتصادی و تبادل فرهنگی باشد یا هم جابجایی افراد میتواند چالش امنیتی و سیاسی را به بار بیاورد که رویکرد کشورها را در خصوص این پدیده دچار تحول نماید.
مهاجرت در عصر جهانی شدن
در عصر جهانیشدن با چند بُعدی شدن مهاجرت مشمول اقتصادی، سیاسی و زیست محیطی و ظهور مفاهیمی چون مهاجرت نخبگان، پناهندگان اقلیمی و حق مهاجرت در این مفهوم تحول تازهیی را به بار آوردهاست که مهاجرت میتواند در سطوح مختلف چون جستجوی فرصتهای شغلی، شکاف دستمزدها و جذب نیرویکار متخصص، فرار از جنگها، نقض حقوق بشر و مهاجرین زیست محیطی به دلایل مختلف چون خشکسالی یا هم سیل عنوان کرد.
بدین ترتیب، ورود کشورهای اروپای شرقی و جهان جنوب به عرصه مهاجرت بینالمللی را میتوان پیامد اجتنابناپذیر ادغام فزاینده این مناطق در اقتصاد جهانی و همچنین در نظامهای بینالمللی روابط و تبادلات فرهنگی دانست. این جریانهای جدید مهاجرتی در واقع تداوم روندهای تاریخیای هستند که از قرن پانزدهم با گسترش استعمار اروپایی آغاز شد و به دنبال آن، انتشار ارزشهای فلسفی جدید و شیوههای اقتصادی و فرهنگی در سراسر جهان را شاهد بودیم. نخستین تأثیر سرمایهگذاری خارجی و توسعه، مهاجرت روستا-شهری و رشد شهرهاست. ترک شیوههای سنتی تولید و روابط اجتماعی برای نقل مکان به شهرهای در حال رشد، اولین مرحله از دگرگونیهای اساسی اجتماعی، روانی و فرهنگی است که زمینهساز مهاجرتهای بعدی میشود. برای بسیاری، گذار از کشاورزی دهقانی به شهری مانند قاهره، سائوپائولو یا لاگوس ممکن است گامی بزرگتر از مهاجرت بعدی به یک «شهر جهانی» مانند پاریس یا لسآنجلس باشد. بنابراین، تحلیل مهاجرت به عنوان پدیدهای مجزا و منفک نادرست است؛ مهاجرت در واقع یکی از جنبههای دگرگونی اجتماعی و توسعه جهانی محسوب میشود. اشکال مختلف مهاجرت – از جمله مهاجرت دائم، کارگران قراردادی، متخصصین موقت، دانشجویان و پناهندگان – همگی ریشه در این تحولات گستردهتر دارند. این دستهبندیها با یکدیگر ارتباط متقابل دارند: برای مثال، یک جریان پناهجویی میتواند به مهاجرت دائم بینجامد، یا توقف جذب قانونی کارگران ممکن است منجر به حرکات غیرقانونی شود. مهاجرتها از پیوندهای پیچیده بین جوامع مختلف نشأت میگیرند و به ایجاد ارتباطات جدید کمک میکنند. تحرک جمعیت همچنان به عنوان مسئلهای کلیدی در راهبردهای توسعه جهان کمتر توسعهیافته و همچنین عنصری مهم در روابط شمال-جنوب باقی خواهد ماند. (13)
با این حال، خروج نیروهای متخصص از کشورهای در حال توسعه به کشورهای پیشرفته یک پدیده تازه به عنوان فرار مغزها را مطرح کرده است که در این خصوص کشورهای دل حال توسعه دچار ضعف متخصصین میگردد.
فرار مغزها نوعی مهاجرت آگاهانه به دلیل دسترسی افراد متخصص به اطلاعات بیشتر است، فرار مغزها علاوه بر مهاجرت نخبگان و متخصصان نوعی اجبار در مهاجرت این گروه نیز هست . یونسکو فرار مغزها را به عنوان شکل ناهنجار مبادله علمی بین کشورها تعریف کرده است که با جریان یک طرفه به سود کشورهای توسعه یافته مشخص می شود . تاریخچه مربوط به فرار مغزها برای اولین بار در اوایل دهه 1960 میلادی در فرانسه مطرح شد و در ایران از دهه 40 به عنوان آسیب اجتماعی آغاز شد . واژه مهاجرت نخبگان به خارج از کشور که درست پس از جنگ جهانی دوم یعنی زمانی که کشورهای غربی بازسازی ویرانه های ناشی از جنگ جهانی را آغاز کرد و در فرآیند صنعتی شدن خود به جذب نخبگان و متخصصین از کشورهای جهان سوم پرداختند . در فرار مغزها تعدادی از دانشمندان ، مخترعان ، مبتکران ، تکنسین ها ، مهندسان و پزشکان که سرمایه های انسانی محسوب می شوند که به دلایل گوناگون اجتماعی ، اقتصادی ، علمی و تخصصی مجبور به ترک وطن خود می شوند . در این مقاله به بررسی موضوع فرار مغزها می پردازیم. مهاجرت نخبگان پدیده جدیدی نیست و در سراسر جهان وجود دارد و تا زمانی که این پدیده شکل منطقی و طبیعی داشته باشد و تابع عرضه و تقاضا باشد مشکلی به وجود نمی آورد اما به تدریج پیشرفت سریع برخی ازکشورهای توسعه یافته از یک سو و عقب ماندگی بسیاری دیگر از کشورها وفراهم شدن شرایط زندگی بهتر از ابعاد گوناگون مانند پیشرفت علم و فراهمشدن زمینه تحقیق و پژوهش و شرایط اقتصادی و رفاهی بهتر از سوی دیگرباعث می شود افراد متخصص و ماهر به این کشورها مهاجرت کنند که اینیک معضل اجتماعی و عدم تعادل نیروهای انسان در کشورها را به وجود میآورد که کشور ما ایران نیز با این معضل مواجه است . ایران در شرایطی با این پدیده مواجه است که نقش نیروی انسانی در توسعه 34 درصد است . هم چنین صندوق بین المللی پول ، ایران را جزء کشورهایی می داند که بیشترین فرار مغزها را دارد . واضح ترین تاثیر فرار مغزها در کشور اتلاف هزینه ها است . هزینه های که صرف تعلیم و تربیت نیروی ماهر و تحصیل کرده شده است زیان کشور ما از نظر فرار مغزها بالغ بر 38 میلیارد دلار است . اتلاف هزینه هایی که صرف تعلیم و تربیت می شود باعث عقیم ماندن آموزش می شود و از آن جایی که آموزش و پروش پیش نیاز و پیش شرط رشد و توسعه سریع می شود فقدان این نیروها تبعات مهم تری برای جامعه به همراه دارد . (14)
در کنار این همه، برخی نهادها مانند UNDP بر حق افراد برای ترک کشور خود تأکید دارند، اما در عمل کشورها با قوانین سختگیرانه مهاجرت مخالف اند. با وجود اینکه توسعه حمل و نقل و فناآوری ارتباطات، مهاجرت را سریعتر و کم هزینهتر کردهاست باز هم مهاجرت با موانع زیادی روبهرو است. (15)
افزایش ضدیت با مهاجران از سوی شماری از کشورها چون ایالات متحده امریکا در دوران ترامپ در سال 2025 یا راست گرایان اروپایی و عدم تعریف حقوق برای پناهندگان و همچنان نقض حقوق مهاجران در مسیرهای خطرناک که منجر به مرگ و میر آنها می گردد، خود نشاندهنده ایناست که شمار زیادی از کشورها مایل به پذیرش مهاجرین نیستند. البته باید گفت که مهاجرت امروز یک انتخاب ساده نیست بلکه پاسخی انسانی به نابرابریهای جهانی است و همانطور که کشورها به کتگوریهای چون جهاناول، جهاندوم و جهانسوم مبدل شده اند، شهروندان هم به منظور دریافت زندگی بهتر مهاجرت را در پیش میگیرند.
فصل دوم؛ تحول گفتمانی مهاجرت
امروزه مهاجرت به یکی از موضوعات محوری در گفتمان امنیتی کشورها تبدیل شدهاست. بسیاری از دولتها و جریانهای سیاسی مهاجرت را نه به عنوان یک پدیده اجتماعی-اقتصادی بل به مثابه یک تهدید امنیتی بازنمایی میکنند. این گفتمان، مهاجران را با مفاهیمی همچون تروریسم، ازدحام جمعیتی و چالشهای هویتی پیوند میزند و از این طریق سیاستهای سختگیرانه مهاجرتی را توجیه میکنند.
یکی از مهمترین استدلالهای طرفداران امنیتیسازی مهاجرت، پیوند زدن آن با تروریسم است. پس از حملات ۱۱ سپتامبر و افزایش حملات تروریستی در اروپا، گفتمان مسلط، مهاجران (به ویژه از خاورمیانه و آفریقا) را به افراطگرایی مرتبط دانسته است (Buzan et al., 1998). سیاستهایی مانند ممنوعیت سفر شهروندان چند کشور مسلمان به آمریکا در دوران ترامپ، نمونه بارز این امنیتیسازی است. اگرچه آمار نشان میدهد که اکثر تروریستهایاروپایی، شهروندان همان کشورها بودهاند (Europol, 2020)، اما رسانهها و سیاستمداران همچنان از این گفتمان برای محدودکردن مهاجرت استفاده میکنند. (16)
بٌعد دیگر امنیتی سازی مهاجرت ترس از ازدحام جمعیتی و فشار بر خدمات عمومی است. برخی کشورها با تبلیغ این ایده که مهاجران باعث کمبود شغل، افزایش قیمت مسکن و تحمیل بار مالی بر دولت میشوند، سیاستهای ضد مهاجرتی را توجیه میکنند.
در دهههای اخیر، پدیده مهاجرت در اثر عوامل مختلفی افزایش چشمگیریداشته است و بهویژه از سال 2015 مهاجرت مسلمانان به اروپا به دلیلنزدیکی اروپا به مناطق بحرانخیزی چون خاورمیانه تشدید شدهاست. از طرفی طی چند سال گذشته تقریباً در اکثر کشورهای اروپایی گرایشهایراست افراطی و نژادپرستانه گسترشیافته و مهاجران و بخصوص مسلمانان هدف اول حملات احزاب راست افراطی و رسانههای غربی قرارگرفتهاند و از مهاجران بهعنوان تهدیدکنندگان هویت، ارزشها، فرهنگ و اقتصاد خود یادمیکنند. در قالب نظریه امنیتیسازی مکتب کپنهاک و با روش توصیفی– تحلیلی، استدلالهای این پژوهش نشان میدهد که مهاجرت مسلمانان به کشورهای اروپایی، بیش از آنکه تهدید واقعی برای اقتصاد، هویت و ارزشهای غربی باشند یک تهدید برساخته شده از سوی سیاستمداران و رسانههای غربی است. (17)
همچنان، در سالهای اخیر منطقه خاورمیانه با بحرانهای شدیدی مواجه بوده که حاصل رقابتهای ژئوپلتیکی و تقابل هویتی و ایدئولوژیکی قدرتهای منطقهای، مداخلات و وزنکشی قدرتهای بزرگ و رشد تروریسم و بنیادگرایی رادیکال میباشد. برآیند چنین شرایطی وقوع جنگها و منازعات مختلف بود که تا به امروز ادامه یافته و منجر به آواره شدن میلیونها نفر و مهاجرت عده کثیری به اروپا شده است. با توجه به این ﻣﺴﺄله، پژوهش حاضر درصدد است تا ابعاد مختلف پیامدهای امنیتی ورود مهاجران خاورمیانهای را به منطقه اروپا مورد مطالعه و مداقه قرار دهد. روش پژوهش، تحلیلی- تبیینی است و از رهیافت نظری مکتب کپنهاک جهت تبیین و تحلیل موضوع پژوهش استفاده شدهاست. یافتههای پژوهش حاکی از آن است که سونامی مهاجران به منطقه اروپا، شاخصهای امنیتی کشورهای این حوزه جغرافیایی را در ابعاد مختلف سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مورد تهدید قرار دادهاست؛ به عبارتی، هجوم مهاجران خاورمیانهای به اروپا، منجر به افزایش تهدیدات تروریستی، برهم خوردن ترکیب قومی و متعاقبا یکپارچگی ملی، تقابل فرهنگی و چند فرهنگگرایی، قدرت گرفتن احزاب راستگرای افراطی و تضعیف ثبات سیاسی کشورها در اروپا شدهاست. همچنین، ورود مهاجران، علاوه بر تحمیل هزینههای مالی برکشورها، روند تقویت همگرایی اتحادیه اروپا را به عنوان یک نهاد بینالمللی با چالش مواجه ساخته است. (18)
با اینحال، ارتباط میان مهاجرت، نژادپرستی و تروریسم در اروپا کلیشههای نژادی تعصبات ناسیونالیسیتی همراه با نگرانیهای اقتصادی، مهاجران را به عنوان تهدید امنیتی معرفی کردهاند، چنانچه «طی سالهای اخیر در اغلب کشورهای اروپایی و ایالات متحده امریکا خشونتهای ضد مهاجرت، اسلام هراسی، بیگانه هراسی، حملات به اقلیتهای قومی-مذهبی-جنسیتی، تشدید خشونتها علیه گروههای مختف آسیایی، لاتین تبارها و سیاهان، بیانههای ضد مهاجر و نژادپرستی و به طور گسترده تبعیض علیه مهاجران و پناهجویان با حمایت احزاب و گروههای راست افراطی در حال افزایش است. با توجه به کاهش فعلی هزینههای عمومی در اکثر جهان صنعتی، تأثیر مداوم جنگ بر تروریسم و توسعه محدود اجتماعی، فرهنگی و فکری، احتمالا چالشهای که اقلیتهای مسلمان با آن مواجه هستند در آینده نزدیک ادامه خواهد داشت و تنشهای را به وجود خواهد آورد. در این راستا امی رابینسون، رهبر لیگ دفاع انگلیس که ضد مهاجر و ضد اسلام است در یک سخنرانی در دانمارک با اشاره به افزایش تعداد پناهندگان از کشورهای مسلمان، ادعا کرد که یک “تهاجم نظامی” به اروپا در حال انجام است که باید با آن مقابله نمود. (19)
گفتمان امنیتی سازی مهاجرت با برجسته کردن تهدیدات چون تروریسم، ازدحام جمعیتی و چالشهای هویتی، سیاستهای محدود کننده را توجیه میکند. در حالی که برخی نگرانیها ممکن است واقعی باشند، اغراق در این تهدیدات باعث شدهاست مهاجرت به جای یک مسأله مدیریت پذیر، به یک بحران امنیتی تبدیل بشود. به جای این نگاه یک بٌعدی لازم است تا رویکرد متعادل اتخاذ شود که همزمان با حفظ امنیت، به حقوق مهاجران و منافع بلند مدت جامعه میزبان نیز توجه کند.
گفتمان حقوق بشری
در گفتمان حقوق بشری، مهاجرت به عنوان حق انسانی و بنیادین شناخته میشود. این دیدگاه بر اساس اسناد بین المللی و کنوانسیونهای مختلف به ویژه کنوانسیون 1951 ژنو و پروتکول 1967 توسعه یافته است. در این راستا حقوق پناهندگان به عنوان بخشی از حقوق بشر، مورد تأکید قرار گرفته است.
اعلامیه جهانی حقوق بشر، که در سال ۱۹۴۸ توسط مجمع عمومی سازمان ملل متحد به تصویب رسید، حقوق اساسی انسانها را بدون توجه به ملیت، مذهب یا نژاد به رسمیت میشناسد. در ماده ۱۴ این اعلامیه آمده است «هر کس حق دارد در برابر تعقیب، پناهگاهی جستوجو کرده و در کشورهای دیگر پناه اختیار کند.» این ماده بهصراحت حق پناهندگی را بهعنوان یک حق انسانی بهرسمیت میشناسد. (20)
کنوانسیون ۱۹۵۱ ژنو درباره وضعیت پناهندگان، اصلیترین سند بینالمللی در زمینه حقوق پناهندگان است. این کنوانسیون در ماده ۱، پناهنده را بهعنوان فردی تعریف میکند که بهعلت ترس موجه از آزار بهدلایل نژادی، مذهبی، ملیتی، عضویت در گروه اجتماعی خاص یا عقاید سیاسی، قادر یا مایل به بهرهمندی از حمایت کشور خود نیست. همچنان پروتکل ۱۹۶۷، محدودیتهای زمانی و مکانی کنوانسیون ۱۹۵۱ را حذف کرد و دامنه آن را بهطور جهانی گسترش داد. (21)
بنابراین، مهاجرت به عنوان یک تهدید نه بلکه به مثابه حق بنیادین انسانی تعریف می شود، اسناد مانند اعلامیه جهانی حقوق بشر، کنوانسیون 1951 با تعریف اینکه براساس “ترس موجه از آزار“ و پروتکل 1967 با جهان شمول سازی حمایت از پناهندگان مهاجرت را در چارچوب حقوق غیر قابل رد کردهاست و این اسنادها در تقابل آشکار با گفتمان امنیتی سازی پدیده مهاجرت قرار میگیرد؛ یعنی مهاجر با استناد به این اسناد از حمایت حقوقی برخوردار است.
گفتمان فرهنگی-هویتی مهاجرت
در گفتمان فرهنگی-هویتی مهاجرت دو رویکرد اصلی چون چند فرهنگ گرایی و یکپارچگی ملی مطرح است و کشورها با توجه به تاریخ، سیاستها و ساختار اجتماعی شان متفاوت هستند.
چون بسیاری از کشورهای اروپایی به ویژه بریتانیا، سیاستهای چند فرهنگیگرایی را در پیش گرفتند و این سیاستها به ویژه در دهههای 1970 و 1980 با هدف پذیرش و احترام به تنوع فرهنگی مهاجران طراحی شدند. در این رویکرد مهاجران تشویق میشوند که فرهنگ و هویت خود را حفظ کرده و در عین حال به جامعه میزبان ادغام شوند ولی در سالهای اخیر برخی کشورها مانند فرانسه و آلمان به دلیل چالشهای اجتماعی و اقتصادی، رویکرد خود را تغییر دادند. در فرانسه، سیاستهای یکپارچگی ملی با تأکید بر همسان سازی مهاجران با هویت ملی فرانسوی اعمال میشود که این رویکرد بر اساس اصول جمهوریخواهی و یگانگی فرهنگی استوار است و به ندرت به تنوع فرهنگی توجه میشود. اروپا پس از جنگ جهانی دوم یکی از مهمترین کانونها و مراکز جاذبه مهاجران بین المللی بوده است. مهاجرت به ویژه در دوره پسا جنگ سرد به چالش مهم کشورهای اروپایی تبدیل گشته و آثار سیاسی، فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و بینالمللی گستردهای در پی داشتهاست. با بررسی رهیافتها و الگوهای همگرایی اجتماعی مهاجران در سه کشور عمده اروپایی یعنی فرانسه، آلمان و انگلیس، نسبت مهاجرت با سیاستهای هویتی در این حوزه بازخوانی شده و پیامدهای این فرایند بر سیاستهای مهاجرتی کشورهای عضو اتحادیه اروپایی مورد بررسی و واکاوی قرار خواهد گرفت. (22)
“در این دوره بعد اقتصادی و نیاز به نیروی کار خارجی وجه غالب فرایند مهاجرت به اروپا را در این رهگذر، سه موج تاریخی در سیر مهاجرت به اروپا حائز اهمیت بودهاست. اروپاییان با تلقی مهاجرت به مثابه پدیدهای موقت بر این باور بودند که مهاجران روزی به کشورهای خود بازخواهند گشت اما استمرار روند مهاجرت، اروپا را به یکی از بزرگترین رهگذر همگرایی اجتماعی مهاجران بیش از پیش مورد سیاستهای مهاجرتی کشورهای اروپایی در دهه هشتاد از این نکته حکایت می کند. فرهنگ و هویت فرانسوی موجب شدهاست تا فرانسه خود را کشور مهاجرتی تلقی ننموده و کارگران میهمان به کشورهای خود بازگشته و پناهندگان سیاسی نیز این کشور را ترک کنند و احزاب آلمانی نیز برای حفظ موقعیت خود و اثرگذاری بر این روند، همواره نوعی تبعیض نسبت به مهاجران در این کشور داشتهاست. مهاجران مسلمان اروپا که مستقل از تعلقات قومی آنان بدل شده است و با گذر عرصه از عرصه سیاست داخلی این کشورها، بر سیاست خارجی اروپا نیز چالشی علیه هویت ملی کشورهای اروپایی است. مهاجران خارجی نسبت داده میشود اما تصویر واقعی حاکم بر این عرصه متفاوت است. اهداف،انگیزهها و سیاستهای ملی دولتهای عضو از سوی دیگر نیز در این زمینه منشأ اثر Member-states مهاجرت به مسائل اقتصادی و جمعیتی آینده این حوزه نیز به موازات پیشبرد“ (23)
با توجه به این دو رویکرد چند فرهنگ گرایی و یکپارچگی ملی با چالشهای هم مواجه اند چون در رویکرد چند فرهنگ گرایی ممکن است جوامع مهاجر به کتگوریهای فرهنگی مبدل شوند و مشارکت فعال در جامعه میزبان داشته باشند و در جوامع یکپارچگیملی مهاجران احساس بیگانگی خواهند کرد و ادغام شان در جامعه غیرممکن به نظر می رسند، البته در این مورد تنها نمونه آنرا میتوان در ایالات متحده امریکا یافت که در آن هویتسیاسی «امریکایی» شکل گرفته است.
فصل سوم؛ تحول نظری مهاجرت
نظریههای کلاسیک
هنگامی که مالتوس بیش از دوصد سال پیش نظریه جمعیتی خود را ارایه داد شاید هرگز گمان نمیکرد که این نظریه برای سالیانی طولانی در دنیای اقتصاد حکمرانی کند. نظریه او که بیان میکند گرایش مردم به داشتن فرزند، ناگزیر موجب محدودیت عرضه مواد غذایی، کاهش دسترسی به منابع طبیعی و در نهایت کاهش سطح رفاه قابل دسترس برای مردم است، حتا امروزه نیز در روزنامهها، ادبیات اقتصادی-دانشگاهی، سخنرانی دولتمردان و حتا در برنامههای آموزشی وجود دارد. این در حالی است که نظریه او به سرعت توسط ورل هرست محقق ناشناخته فرانسوی که روی بیولوژی جمعیت کار میکرد جایگزین شد. اما آنچه که در نگارش تاریخ رویداد، شهرت و بقای نام کسی بود که طراح نظریههای بدبینانه در باره جمعیت بود و ورل هرست به طور کلی حتا در میان دانشگاهیان فراموش شد. (24)
همچنان در نظریههای کلاسیک مهاجرت از جمله مدل دافعه-جاذبه (راونستین) و نظریه انتقال جمعیت نیز مطرح است. این نظریه که از نخستین چارچوبهای نظری برای درک پویاییهای مهاجرت به شمار میروند به شرح زیر است.
ادوارد راونستین 1885-1889 یکی از نخستین نظریه پردازاان مهاجرت مدرن بود که با تحلیل دادههای سرشماری انگلستان قواعدی برای مهاجرت انسانی تدوین کرد که بعدها به مدل دافعه-جاذبه مشهور شد. اصول کلیدی این مدل بیشتر روی مهاجرت عوامل دافعه، عوامل جاذبه، مهاجرتها با مسافت کوتاه و دور و مهاجرت از مناطق روستایی عنوان شده است. این مدل پایه بسیاری از تحلیلهای مهاجرت در دهههای بعد شد و هنوزم هم در سیاست گذاری مهاجرت استفاده میشود. (25)
در کنار اینهمه، نظریه انتقال جمعیت از قرن بیستم برای تبیین تغییرات جمعیتی در جوامع توسعه یافته به کار رفت که مراحل توسعه جمعیتی آن شامل پنج مرحله مشمول مرحله پیش انتقالی که نرخ تولد و مرگ بالا و رشد جمعیت ناچیز را مطرح میکند، در مرحله دوم انتقال اولیه که کاهش مرگ و میر و افزایش جمعیت است، در مرحله سوم انتقال میانه که کاهش نرخ زاد و ولد و کاهش جمعیت است، مرحله چهارم انتقال پایانی مشمول تولد و مرگ که رشد منفی دارد و در مرحله پنجم که برخی نسخهها مشمول جمعیت پیر میشود که بر اساس تغییر در نرخ زاد و ولد و مرگ و میر تعریف شدهاست. البته در مراحل دوم و سوم رشد سریع جمعیت در کشورهای مبدأ منجر به فشار بر منابع میشود و افراد را به مهاجرت سوق میدهد و در مقابل کشورهای که در مرحله پنجم با کمبود نیروی کار مواجه اند مهاجران را جذب میکنند. (26)
در نظریه کلاسیک مهاجرت علیرغم سادگی، ابزارهای مفیدی برای درک ساختار مهاجرت فراهم شدهاست در حالی که امروزه نظریههای پیچیده تری مطرح شدهاند و تحلیل کلاسیک هنوز در سیاست گذاریها و برنامهریزی نقش دارد.
نظریههای نوین بر مهاجرت
در گفتمان مهاجرت شناسی معاصر نظریههای نوین مطرح شدهاست که فراتر از مدلهای کلاسیک به تحلیل جهانیشدن و شبکههای مهاجرتی میپردازند و این نظریهها همچون نظریه شبکههای مهاجرتی از منویل کاستلز و نظام جهانی از ایمانویل والرشتاین در چارچوب تحلیل معاصر از پدیده مهاجرت برای درک بهتر این موضوع ارایه میدهد.
منویل کاستلز، جامعه شناس در کتاب عصر اطلاعات به تحلیل ساختار اجتماعی-اقتصادی عصر جدید پرداخته و مفهوم جامعه شبکهای را معرفی میکند که در آن روابط اجتماعی و اقتصادی از طریق شبکههای اطلاعاتی و ارتباطی سازماندهی میشوند و این چارچوب مفهوم مهاجرت نه تنها نتیجه عوامل اقتصادی و سیاسی است بل به عنوان بخشی از شبکههای اجتماعی و ارتباطی در سطح جهانی در نظر گرفته میشود. (27)
البته باید خاطر نشان ساخت که در کتاب عصر اطلاعات کاستلز مولفههای چون فضای جریانها مشمول جریانهای اطلاعاتی، مالی و انسانی در عصر اطلاعات را اشاره میکند و شبکههای اجتماعی به عنوان واحد اصلی سازماندهی مهاجرت عنوان شدهاست. (28)
در کنار کاستلز نیاز است تا فهم جهانیشدن را نیز مطرح کنیم، “اینکه جهانیشدن چیست و به چه معناست، خود شروع منازعات بسیاری است که بر سر این مفهوم وجود دارد به گونهای که حتا برخی از آن به جهانیسازی یاد می کنند که یادآور قضاوت ارزشی منفی در باره آن است. در زبان فارسی معادلهای گوناگونی برای این لغت، بسته به نظر مولفان و مترجمان قرار داده شدهاست. واژه های جهانگستری، جهانیشدن، جهانگرایی، جهانیسازی، یکپارچگیجهان، نظام جهانی و جهانداری چند نمونه از این معادلها هستند. یکی از جلوههای واکنشی جهانیشدن این است که این واژه در سراسر جهان وارد مباحث دانشگاهی شدهاست. اوایل سال 1991 رابرتسون و گیدنز در هنگام تدریس از این واژه استفاده کردند تا به آنها بگویند چگونه بازار و تولید را در خارج از مرزهای ملی شان سامان دهند. جنبه اقتصادی آن اولین بار توسط والرشتاین و با تیوری نظام جهانی مطرح شد. (29)
حالا که بحث جهانی شدن مطرح است باید گفت که امانویل والرشتاین، جامعه شناس و اقتصاددان امریکایی نظریه نظام جهانی را برای تحلیل تاریخ نگاری و ساختار اقتصادی-سیاسی جهان ارایه کرد و همانطور که که کشور ها را به سه کتگوری مرکز، پیرامون و نیمه پیرامون تقسیم کرد. (30)
با وصف اینکه در کتاب نظام جهانی از مهاجرت چیزی گفته نشدهاست ولی روی محتوای تقسیم کار جهانی و تأثیر آن بر مهاجرت در مییابیم که ساختار نابرابر اقتصادی جهانی موجب شدهاست که مهاجرتها عمدتاً از کشورهای پیرامون به کشورهای مرکز به دنبال دریافت فرصتهای اقتصادی و اجتماعی مطرح میشود.
مهاجرت زنان؛ دیدگاه انتقادی
مهاجرت تحت تأثیر عوامل اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی قرار دارد که در این خصوص زنان نیز متأثر از آن اند. در این میان نظریه انتقادی فیمنیسم با نقد ساختار قدرت به ویژه پدرسالارانه بودن، مهاجرت زنان را نتیجه نابرابریهای جنسیتی در کشورهای مبدا عنوان میکنند.
“از دهه ۱۹۷۰ به بعد، تعداد زنان مهاجر بسیار افزایش یافته است، بهگونهای که نیمی از جمعیت مهاجر فعلی در جهان غرب را زنان تشکیل میدهند. در اروپا، برای مثال، زنان کمی بیش از نیمی از جمعیت مهاجر در ۲۷ کشور عضو اتحادیه اروپا را تشکیل میدهند. اما بخش زیادی از زنان مهاجر در بازار کار اروپا عمدتاً در بخش مراقبت و کار خانگی فعالیت دارند، که این روند یکی از پیامدهای ملموس نئولیبرالیسم است؛ یعنی کالا شدن مراقبت و کارخانگی و ساختن آن به عنوان بازارهای کار خاص جنسیتی و نژادمند. این پدیده نتیجه تحولات همزمان است که در سه دهه گذشته در اقتصادهای اروپایی رخ دادهاست: رشد فعالیتهای زنان در نقشهای «ملی» (که اصطلاحی پرچالش است) و نرخ استخدام زنان از دهه ۱۹۶۰؛ کاهش نرخ زاد و ولد و افزایش جمعیت سالمندان؛ و کاهش تدریجی نقش دولت در هزینه وخدمات مراقبت عمومی و مقرون به صرفه یاد کرد. با این حال، «عدم ضرورت» ظاهرشده برای زنان مهاجر در مقابل بیکاری در بحران اخیر نباید بهعنوان نشانهای از بهبود وضعیت زنان در بازار کار در نظر گرفته شود. برخی مطالعات اولیه نشان میدهد که مقاومت فعلی آنها در مقابل بیکاری، با کاهش شرایط کاری و سطح دستمزد همراه است، و ظهور شکلهای کار غیررسمی و مهاجرت غیرقانونی بیشتر شدهاست.“ (31)
با این حال تحلیل مهاجرت زنان از منظر فمینیستی مهاجرت نه تنها نتیجه از نابرابریهای اقتصادی و اجتماعی است بل خود عامل بازتولید این نابرابری در سطح جهانی تبدیل شدهاست. از منظر فمینیستها برای درک پدیده مهاجرت باید تحلیل درست از ساختار قدرت و نابرابریهای اجتماعی صورت گیرد.
فصل چهارم؛ نتیجه گیری
مهاجرت دیگر صرفاً یک جابجایی فزیکی نیست، بلکه مفهومی چند لایه است که در تقاطع قدرت، اقتصاد و هویت قرار دارد. همانطور که مهاجرت در تعریف سنتی به معنای جابجایی از یک جایی به جای دیگر بود و امروزه به پدیده پیچیده با ابعاد سیاسی، اقتصادی و امنیتی تبدیل شدهاست. با اینحال این تحولات مفهومی تأثیر بر رویکرد مسلط در مطالعات مهاجرت داشتهاست.
در دوران پیشامدرن مهاجرت عمدتاً به شکل جابجایی قومی و تبعیدهای سیاسی و کوچهای اجباری بودهاست که توسط حکومتها برای تحول ساختارهای جمعیتی استفاده میشد و این مهاجرتها بیشتر تابع شرایط جنگی، زیست–محیطی یا فشار داخلی بودند که البته باید گفت که کاملاً متفاوت از مهاجرتهای سازمان یافته امروزی است.
روی این مسأله با ظور دولت–ملتهای مدرن و کنترول مرزها، مهاجرت به تدریج از یک جابجایی طبیعی به موضوع سیاسی و امنیتی مبدل شدهاست و امروزه مهاجرت در گفتمان رسمی مفاهیمی چون تروریسم، قاچاق انسان و تهدید گره خورده است و نمونههای آنرا در سیاستهای سختگیرانه مهاجرتی اروپا و امریکا مشاهده میتوان کرد.
با اینحال مهاجرت در عصر جهانی شدن پدیده چندوجهی چون مهاجرت نخبگان و جابجایی نیروی کار میشود. فرار مغزها به عنوان معضل اصلی برای کشورهای در حال توسعه یا هم عقب مانده یکی از جنجالهای بزرگ است که کشورهای پیشرفته از مهاجران متخصص برای تقویت اقتصادیشان بهره میبرند ولی کشورهای جهان سوم یک بخش از منفعت معنوی شانرا از دست میدهند.
با وصف اینکه جهانیشدن تأثیر بیشتر بر همه موارد به ویژه مهاجرت داشتهاست ولی کشورها با قوانین سختگیرانه مسیر مهاجرت را به بحران انسانی تبدیل کردهاست.
با اینحال امروزه مهاجرت در گفتمان سیاسی بسیاری از کشورها بهعنوان یک تهدید امنیتی بازنمایی میشود. دولتها با پیوند زدن مهاجران به مفاهیمی مانند تروریسم (پس از ۱۱ سپتامبر)، ازدحام جمعیتی و چالشهایهویتی، سیاستهای محدودکننده را توجیه میکنند. نمونههایی مانند ممنوعیتسفر شهروندان مسلمان به آمریکا در دوران ترامپ (2025)، نشاندهندهیاغراق در این تهدیدات است و در اروپا، احزاب راستگرا با تبلیغ این ادعا که مهاجران (بهویژه مسلمانان) هویت ملی و اقتصاد محلی را تهدید میکنند،گفتمان امنیتیسازی را تقویت کردهاند. این در حالیاست که پژوهشها (بر اساس نظریهی امنیتیسازی مکتب کپنهاک) نشان میدهند این تهدیداتبیشتر برساختهی رسانهها و سیاستمداران است تا واقعیت عینی. برای مثال، بحران مهاجران خاورمیانهای و افغانستان به اروپا، بیشتر ناشی از جنگها و مداخلات خارجیها است.
در مقابل گفتمان امنیتی، حقوق بینالملل مهاجرت را بهعنوان یک “حق بنیادینانسانی“ به رسمیت شناختهاست. اسنادی مانند اعلامیهی جهانی حقوق بشر (مادهی ۱۴) و کنوانسیون ۱۹۵۱ ژنو، حق پناهندگی را برای فراریان از آزار تضمین میکنند و پروتکل ۱۹۶۷ نیز این حمایت را جهانی کردهاست.کشورهای مهاجرپذیر با دو رویکرد اصلی در این خصوص مواجهاند چون چندفرهنگیگرایی بر حفظ تنوع فرهنگی مهاجران و همگونسازی که ادغام کامل در هویت–ملی را میطلبد.
درخصوص مهاجرت نظریههای کلاسیک، از جمله نظریه جمعیتی مالتوس، مدل دافعه-جاذبه راونستین، و نظریه انتقال جمعیت، با وجود سادگی نسبی،پایههای اساسی برای درک پویاییهای مهاجرت را فراهم کردهاند. اگرچه برخی از این نظریهها با گذشت زمان اصلاح یا تکمیل شدهاند، اما هنوز درسیاستگذاریهای مهاجرتی و تحلیلهای جمعیتی نقش دارند. این نظریههانشان میدهند که مهاجرت همواره تحت تأثیر عوامل اقتصادی، جغرافیایی و جمعیتی بودهاست.
با ظهور جهانیشدن و تحولات فناوری، نظریههای نوین مهاجرت مانند نظریهشبکههای مهاجرتی کاستلز و نظام جهانی والرشتاین، به تحلیل پیچیدهتری از مهاجرت پرداختهاند. این نظریهها مهاجرت را نه صرفاً به عنوان یک پدیدهاقتصادی، بلکه به عنوان بخشی از شبکههای اجتماعی و ساختارهای نابرابر جهانی میبینند. جهانیشدن باعث شده مهاجرت از یک جریان خطی به یکفرآیند چندبعدی تبدیل شود.
در کنار اینهمه، مهاجرت زنان بهویژه تحت تأثیر نابرابریهای جنسیتی و اقتصادی قرار دارد و فمینیستها با نقد ساختارهای پدرسالارانه و نظام نئولیبرالی، نشان دادهاند که زنان مهاجر اغلب در مشاغل کمدرآمد مانند مراقبت و کار خانگی به کار گرفته میشوند. این وضعیت نهتنها نابرابریهایموجود را بازتولید میکند، بل زنان را در معرض استثمار و شرایط کارینامناسب قرار میدهد.
پیشنهادات برای پژوهش های آینده:
منابع
1، استفن کاسلز، مقاله – درک مهاجرت جهانی از منظر تحول اجتماعی،آکسفورد، 3 جولای 2008، تاریخ مشاهده: 8 جوزا 1404
لینک: https://www.migrationinstitute.org/files/news/sc-paper-imiscoe-theory-conf-d3.pdf
2، استفمن کاسلز و مارک جی. میلر، عصر مهاجرت: جابجایی های جمعیتی بین المللی در جهان مدرن، (The Age of Migration, International Population Movements in the Modern World)، نشر مک میلان، چاپ دوم، سال 2009، صـ 16
3، فرهنگ فارسی عمید، تألیف حسن عمید، انتشارات فرهنگ نما، 1388، گزینه م، صـ 894
4، استفن کاسلز، درک مهاجرت جهانی از منظر تحول اجتماعی،(Understanding Global Migration A Social)، آکسفورد، 3 جولای 2008، صـ 8
5، استفمن کاسلز و مارک جی. میلر، عصر مهاجرت: جابجایی های جمعیتی بین المللی در جهان مدرن، (The Age of Migration, International Population Movements in the Modern World)، نشر مک میلان، چاپ دوم، سال 2009، صـ 1
6، استفمن کاسلز و مارک جی. میلر، عصر مهاجرت: جابجایی های جمعیتی بین المللی در جهان مدرن، (The Age of Migration, International Population Movements in the Modern World)، نشر مک میلان، چاپ دوم، سال 2009، صـ 2
7، پاتریک کیگان، پایان امپراتوری روم، (The Fall of Roman Empire)، صـ 175
8، مقاله، اسارت بابلی، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، مرکز پژوهش های ایرانی و اسلامی، تاریخ مراجعه 8 جوزا 1404
9، اندرسن-بی، جوامع خیالی: تعاملات در مورد منشأ و گسترش ملتگرایی، (Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism) لندن انتشارات ورسو، 1983، صـ 83
10، اندرسن-بی، جوامع خیالی: تعاملات در مورد منشأ و گسترش ملتگرایی، (Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism) لندن انتشارات ورسو، 1983، صـ 86 و 87
11، آلمان اخراج مهاجران افغان به دلیل «تهدید برای امنیت ملی» را بررسی می کند، بی بی سی، 5 جون 2024، تاریخ مراجعه 8 جوزا 1404
لینک: https://www.bbc.com/persian/articles/cm55dervyr8o
12، برنامه مشترک ماسک و ترامپ: از سرنوشت ویزای آمریکا برای جذب نیروی کار متخصص چه میدانیم؟، یورونیوز، تاریخ مراجعه 9 جوزا 1404
لینک: https://parsi.euronews.com/2025/01/01/what-are-h-1b-visas-for-skilled-foreign-workers
13، استفمن کاسلز و مارک جی. میلر، عصر مهاجرت: جابجایی های جمعیتی بین المللی در جهان مدرن، (The Age of Migration, International Population Movements in the Modern World)، نشر مک میلان، چاپ دوم، سال 2009، صـ 139 و 140
14، فرار مغزها، وبلاگ فیلیا، تاریخ مراجعه 9 جوزا 1404
15، گزارش توسعه انسانی: مهاجرت و نابرابری، یو.ان.دی.پی 2022 (The 2022 UNDP Human Development Report: Migration and Inequality)، تاریخ مراجعه 9 جوزا 1404
16، آلبا، ر. و فونر، «دیگر غریبه نیستند: مهاجرت و چالشهای ادغام در آمریکای شمالی و اروپای غربی»، ن، انتشارات دانشگاه پرینستون (۲۰۱۵)
17، فرشته بهرامیپور، سحر براتی بروجنی و علی امیدی، مقاله – امنیتیسازی پدیده مهاجرت در اتحادیه اروپا با تأکید بر مسلمانان(Securitization of Immigration in European Union: with an Emphasis on Muslim Minority)، انتشارات دانشگاه گویلان، تاریخ مراجعه 10 جوزا 1404
لینک: interpolitics.guilan.ac.ir/article_8162_e826ba70a1d58f7be4adf37475801124.pdf
18، رضا اختیاری امیری، حسین رفیع و عصمت عارفی، مهاجران خاورمیانهای و امنیت اروپا، فصلنامه مطالعات روابط بین الملل، تاریخ مراجعه 10 جوزا 1404
لینک: https://sanad.iau.ir/fa/Journal/prb/Article/1066470?utm_source=chatgpt.com
19، مریم وریج کاظمی، مقاله – مهاجرت، نژادپرستی و تروریسم، مرکز مطالعات بین المللی صلح، تاریخ مراجعه 10 جوزا 1404
20، ویبسایت فارسی ملل متحد، اعلامیه جهانی حقوق بشر، 1948 – ماده 14
21، ویبسایت وزارت مهاجرین افغانستان، کنوانسیون 1951 و پروتکل مربوط به وضع پناهندگان 1967
لینک ها:
22، مولایی، عبادالله، مقاله –مهاجرت و سیاست هویت محور اروپایی، نورمگز
23، همان
24، رحیم دلال اصفهانی و رضا اسمعیلزاده، نظریه جمعیت: با نگرش نهادی محدود، دانشگاه اصفهان، پژوهش نامه اقتصادی، تاریخ مراجعه 11 جوزا 1404
لینک: https://joer.atu.ac.ir/article_3341_c05e599678b6dff57b2f66b7b5993623.pdf
25، ریوِناشتین، ای.جی، قوانین مهاجرت (The Laws of Migration)، مجله انجمن آمار لندن، 1885، تاریخ مراجعه 11 جوزا 1404
لینک: https://rss.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.2307/2979181
26، زیلنسکی، ویلبر، فرضیه انتقال پذیری در جابجایی ها (The Hypothesis of the Mobility Transition)، 1971، نشریه جیوگرافیکل، تاریخ مراجعه 12 جوزا 1404
لینک: https://mobilistiek.nl/assets/Zelinsky-1971-The-Hypothesis-of-The-Mobility-Transition.pdf
27، کاستلز، مانویل، عصر اطلاعات: اقتصاد، جامعه و فرهنگ، مترجمان احمد علیقلیان و افشین خاکباز، انتشارات طرح نو، 1389
28، همان
29، دکتر سید جواد امام جمعه زاده و سید سعید موسوی، جهانی شدن و روند عام گرایی و خاص گرایی در فرهنگ سیاسی جمهوری اسلامی ایران، فصلنامه مطالعات سیاسی، بهار 1389- صـ 77
30، والرشتاین، امانویل، نظریه نظام جهانی (World-System Theory)، انتشارات علوم اقتصادی دانشگاه اورادیا، دسامبر 2010، صـ 220 و 222
31، فریس، سارا آر، نیولیبرالیسم، زنان مهاجر و کالاسازی مراقبت(Neoliberalism, migrant women, and the commodification of care)، مجله دانشمند و فمینیست، 2013، تاریخ مراجعه 12 جوزا 1404
لینک: https://sfonline.barnard.edu/neoliberalism-migrant-women-and-the-commodification-of-care/



