در مصاحبه اختصاصی که با گروه نشرات انجمن قلم افغانستان انجام دادیم، مسئولان این نهاد فرهنگی از کارنامه بیش از دو دهه فعالیت خود، نقش انجمن در رشد ادبیات و نویسندگی، وضعیت آزادی بیان و چالشهای کنونی اهل قلم در افغانستان سخن گفتند.
انجمن قلم افغانستان که عضوی از خانواده جهانی «پن اینترنشنال» است، از سال ۲۰۰۳ میلادی تاکنون یکی از مهمترین نهادهای فرهنگی و ادبی کشور به شمار میرود. این نهاد در سالهایی که افغانستان شاهد تحولات گسترده سیاسی و اجتماعی بوده، تلاش کرده است با چاپ آثار ادبی، برگزاری برنامههای فرهنگی و حمایت از نویسندگان و شاعران، سهم خود را در پاسداری از فرهنگ، زبان و آزادی اندیشه ایفا کند.
انجمن قلم افغانستان چیست؟
به گفته مسئولان انجمن، پن افغانستان عضوی از خانواده بزرگ PEN International است؛ نهادی جهانی با بیش از یک قرن سابقه که در زمینه گسترش ادبیات و دفاع از آزادی بیان فعالیت میکند. هرچند واژه «قلم» به عنوان معادل «پن» به کار میرود، اما این نام در اصل مخفف شاعران، نمایشنامهنویسان، ناشران، داستاننویسان و پژوهشگران ادبی است.
مسئولان انجمن تأکید میکنند که فلسفه اصلی این نهاد بر آزادی بیان استوار است و از نگاه پن، هر فردی که اندیشهها، احساسات و آرمانهای خود را بیان کند، بخشی از جامعه اهل قلم به شمار میرود.
چگونه شکل گرفت؟
انجمن قلم افغانستان در سال ۲۰۰۳ میلادی با همکاری پن ناروی و شماری از انجمنهای قلم کشورهای اسکاندیناوی تأسیس شد. ایجاد این نهاد پس از حمایت مراکز عضو پن اینترنشنال و تصویب در مجمع عمومی این سازمان جهانی امکانپذیر شد.
در بیش از بیست سال گذشته، انجمن قلم افغانستان فعالیتهای گستردهای را در عرصه فرهنگ و ادبیات انجام داده است. چاپ کتاب یکی از مهمترین بخشهای این فعالیتها بوده است.
مسئولان انجمن میگویند بخش بزرگی از کتابهای ادبی افغانستان در دو و نیم دهه گذشته توسط این نهاد منتشر شده است. انجمن قلم افغانستان علاوه بر زبانهای رسمی کشور، آثاری را به زبانهای نورستانی، پشهای، ترکمنی و دیگر زبانهای افغانستان نیز چاپ کرده است.
این نهاد همچنین صدها برنامه فرهنگی و ادبی برگزار کرده که بسیاری از چهرههای شناختهشده ادبیات معاصر افغانستان برای نخستین بار در برنامههای «چمن قلم» آثار خود را ارائه و نقد کردهاند.
یکی از مهمترین دستاوردهای انجمن قلم افغانستان، حمایت از نویسندگان و شاعران جوان عنوان میشود. مسئولان این نهاد میگویند حدود ۹۰ درصد کتابهای شاعران جوان در سالهای گذشته توسط انجمن قلم چاپ شده است.
همچنین برنامههای آموزشی ادبی در بیش از یکصد مکتب کشور، ایجاد «آموزشگاه قلم» و برگزاری نشستهای «پاتوق قلم» فرصتهایی را برای آموزش، رشد و تبادل تجربه میان نسلهای مختلف نویسندگان فراهم کرده بود.
انجمن قلم افغانستان در سالهای گذشته یکی از نهادهای فعال در دفاع از آزادی بیان بوده است. این نهاد در موارد مختلف از نویسندگان، خبرنگاران و اهل قلم حمایت کرده و در پروندههای مربوط به محدودیتها و بازداشتهای اهل فرهنگ، صدای آنان را به نهادهای بینالمللی رسانده است.
مسئولان انجمن میگویند: «پن در شرایط کنونی بیشتر توانسته است صدای بینالمللی نویسندگان و اهل قلم باشد و در صورت بروز مشکل، زمینه ارتباط آنان را با نهادهای جهانی حقوق بشری فراهم کند.»
در پاسخ به پرسشی درباره وضعیت آزادی بیان در افغانستان، مسئولان انجمن قلم معتقدند که آزادی بیان تنها زمانی امکانپذیر است که هم حکومت و هم شهروندان به تفاوت دیدگاهها و حق دگراندیشی احترام بگذارند.
به گفته آنان، شرایط کنونی افغانستان با محدودیتهای گسترده برای آزادی بیان همراه است و فضای لازم برای طرح دیدگاههای متفاوت به شدت کاهش یافته است.
وقتی از مسئولان انجمن پرسیده شد که آیا امروز نویسندگان و خبرنگاران در افغانستان احساس امنیت میکنند، پاسخ کوتاه اما معناداری ارائه کردند: «فکر نمیکنیم کسی غیر از حاکمان احساس امنیت کند.»
این دیدگاه نشاندهنده نگرانیهای گسترده جامعه فرهنگی و رسانهای کشور درباره آینده فعالیتهای فکری و فرهنگی است.
مهاجرت گسترده نویسندگان، شاعران و خبرنگاران پس از تحولات سیاسی اخیر، از نگاه انجمن قلم افغانستان یک فاجعه فرهنگی به شمار میرود.
مسئولان این نهاد میگویند نویسنده باید در میان مردم و سرزمین خود زندگی کند، اما در عین حال تأکید دارند که بسیاری از نویسندگان مهاجر همچنان فعال هستند و توانستهاند زمینه معرفی ادبیات افغانستان را در کشورهای مختلف فراهم کنند.
با وجود محدودیتهای موجود، انجمن قلم افغانستان همچنان به فعالیت خود ادامه میدهد. تمرکز اصلی این نهاد در حال حاضر بر برگزاری برنامههای ادبی در جامعه مهاجران افغان، حفظ ارتباط با اهل قلم و توسعه آموزشهای آنلاین است.
«آموزشگاه قلم» اکنون به صورت آنلاین فعالیت میکند و به ویژه برای دختران علاقهمند به ادبیات فرصت آموزش فراهم میسازد.
کارنامه بیش از دو دهه فعالیت انجمن قلم افغانستان نشان میدهد که این نهاد نقش مهمی در رشد ادبیات معاصر کشور، حمایت از نویسندگان جوان، چاپ آثار ادبی و دفاع از آزادی بیان داشته است. با وجود چالشهای گسترده سیاسی، فرهنگی و اجتماعی، مسئولان انجمن تأکید میکنند که تلاش برای حفظ فرهنگ، ادبیات و آزادی اندیشه همچنان ادامه دارد.
در شرایطی که بسیاری از نهادهای فرهنگی با محدودیتهای جدی روبهرو هستند، انجمن قلم افغانستان میکوشد صدای اهل قلم را زنده نگه دارد و از میراث ادبی و فرهنگی کشور پاسداری کند.
محمد حاشر احمدی
