در عصر فناوری و ارتباطات، دسترسی به اخبار و اطلاعات تنها با چند لمس ساده روی تلفن همراه امکانپذیر شده است. میلیونها خبر، تصویر و ویدئو هر روز در شبکههای اجتماعی و رسانههای آنلاین منتشر میشوند. اما در کنار این حجم عظیم از اطلاعات، پدیدهای خطرناک نیز رشد کرده است؛ اخبار جعلی. این نوع اخبار نهتنها افکار عمومی را گمراه میکنند، بلکه میتوانند بر تصمیمهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی مردم نیز تأثیر بگذارند.
اخبار جعلی به اطلاعاتی گفته میشود که بهصورت عمدی یا غیرعمدی نادرست، تحریفشده یا گمراهکننده منتشر میشوند. گاهی هدف از انتشار آنها کسب درآمد از طریق جذب بازدیدکننده است، اما در بسیاری از موارد، انگیزههای سیاسی، تبلیغاتی، ایدئولوژیک یا حتی ایجاد ترس و آشوب در جامعه پشت این اخبار قرار دارد.
شبکههای اجتماعی سرعت انتشار اخبار را بهشدت افزایش دادهاند. یک خبر نادرست میتواند در عرض چند دقیقه به میلیونها نفر برسد، در حالی که اصلاح یا تکذیب همان خبر ممکن است ساعتها یا حتی روزها زمان ببرد. از همین رو، بسیاری از مردم نخستین چیزی را که میبینند باور میکنند و بدون بررسی، آن را با دیگران به اشتراک میگذارند.
اما چگونه میتوان حقیقت را از دروغ تشخیص داد؟
نخستین گام، بررسی منبع خبر است. باید دید خبر از سوی یک رسانه معتبر منتشر شده یا از صفحهای ناشناس و بدون سابقه. رسانههای حرفهای معمولاً مسئولیت محتوای خود را میپذیرند، منابع مشخص دارند و در صورت اشتباه، خبر را اصلاح یا تکذیب میکنند.
دوم، نباید تنها به تیتر خبر اکتفا کرد. بسیاری از اخبار جعلی با تیترهای هیجانانگیز و احساسی طراحی میشوند تا مخاطب را به کلیککردن و بازنشر ترغیب کنند. مطالعه کامل متن و بررسی شواهد و منابع، از فریبخوردن جلوگیری میکند.
سوم، باید خبر را با چند منبع معتبر مقایسه کرد. اگر تنها یک صفحه یا کانال خبری موضوعی را منتشر کرده و هیچ رسانه معتبر دیگری آن را تأیید نکرده است، باید با احتیاط به آن نگاه کرد. در روزنامهنگاری حرفهای، تأیید خبر از چند منبع مستقل یکی از اصول اساسی است.
چهارم، باید به تصاویر و ویدئوها نیز با دقت نگاه کرد. امروزه با استفاده از هوش مصنوعی و نرمافزارهای ویرایش، ساخت تصاویر و ویدئوهای جعلی بسیار آسانتر از گذشته شده است. گاهی تصاویری قدیمی یا مربوط به کشوری دیگر، با عنوانی جدید منتشر میشوند و مخاطب را فریب میدهند.
عامل مهم دیگر، احساسات مخاطب است. اخبار جعلی معمولاً بر احساساتی مانند ترس، خشم، نفرت یا هیجان تکیه دارند. هرگاه خبری احساسات ما را بهشدت تحریک کرد، بهتر است پیش از باور یا انتشار آن، چند دقیقه تأمل کنیم و صحت آن را بررسی نماییم.
در این میان، سواد رسانهای بیش از هر زمان دیگری اهمیت یافته است. سواد رسانهای یعنی توانایی تحلیل، ارزیابی و تشخیص اعتبار اطلاعات. جامعهای که از سواد رسانهای بالاتری برخوردار باشد، کمتر قربانی شایعات و اخبار جعلی خواهد شد.
مسئولیت مقابله با اخبار جعلی تنها بر دوش خبرنگاران نیست. هر شهروندی که از تلفن همراه و شبکههای اجتماعی استفاده میکند، در برابر انتشار اطلاعات مسئول است. یک اشتراکگذاری ساده میتواند به گسترش یک دروغ بزرگ کمک کند یا از انتشار آن جلوگیری نماید.
در نهایت، حقیقت همیشه نیازمند زمان، تحقیق و شواهد است، اما دروغ معمولاً با سرعت، هیجان و احساسات منتشر میشود. اگر میخواهیم جامعهای آگاه، مسئول و مبتنی بر واقعیت داشته باشیم، باید پیش از باور و بازنشر هر خبر، از خود بپرسیم: آیا این خبر حقیقت دارد یا تنها روایتی برای فریب افکار عمومی است؟
امروزه، قدرت تشخیص حقیقت از دروغ، یکی از مهمترین مهارتهای هر شهروند و هر روزنامهنگار است؛ مهارتی که میتواند از گسترش شایعات جلوگیری کند، اعتماد عمومی را حفظ نماید و حقیقت را در برابر موج اطلاعات نادرست زنده نگه دارد.
محمد حاشر احمدی
